دسته سوم : موانع علم حقيقى و يا نور علم ؛ مانند ظلم ، كفر ، اسراف ، فسق و به طور كلى گناه « 1 » . اين موانع آينه دل را تيره و تار و جان را بيمار مى سازد و آدمى را از دانش حقيقى و نور علم بى بهره مىكند ؛ هر چند داراى مراتب والايى از علوم رسمى باشد . اگر اين بيمارى مزمن گردد ، جوهر آينه دل فاسد و انسان به طور اصولى از مدار هدايت الهى خارج و در وادى گمراهى ابدى گرفتار مى گردد . قرآن در وصف آنان مى فرمايد : « چنين نيست ، بلكه آنچه كرده اند بر دلهايشان زنگار نهاده است . چنين نيست ، آنان در آن روز از پروردگارشان سخت محجوبند » « 2 » و نيز مى فرمايد : « دلهايى دارند كه با آن در نمى يابند و ديدگانى دارند كه با آنها نمى بينند و گوشهايى دارند كه با آنها نمى شنوند آنان همچون چارپايانند ؛ بلكه گمراه تر ، آنان همان غافلانند » « 3 » . مطالعه دقيق اين فصل نشان مىدهد كه قرآن و احاديث اسلامى در مبحث موانع شناخت عمدتا بر اين دسته از موانع تاكيد كرده اند . مسأله دوم : ريشه موانع نور علم اشاره كرديم كه ظلم ، كفر ، اسراف و فسق و به طور كلى آنچه در اسلام به عنوان گناه شناخته مىشود ، موانع نور علم اند . نكته مهم و قابل توجه اين است كه با ريشه يا بى دقيق به اين نتيجه مى رسيم كه همه موانع نور علم به يك ريشه اصلى مى رسد و آن غلبه يافتن هوس است . از اين رو هوس را در صدر موانع معرفت برشمرديم .

--> ( 1 ) بنگريد به بخش چهارم : موانع شناخت ابواب : 1 / 3 ، 1 / 5 ، 1 / 6 ، 1 / 7 ، 1 / 8 . ( 2 ) مطففّين : 14 و 15 « كَلَّا بَلْ رانَ عَلى قُلُوبِهِمْ ما كانُوا يَكْسِبُونَ * كَلَّا إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ يَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ » . ( 3 ) اعراف : 179 « لَهُمْ قُلُوبٌ لا يَفْقَهُونَ بِها وَ لَهُمْ أَعْيُنٌ لا يُبْصِرُونَ بِها وَ لَهُمْ آذانٌ لا يَسْمَعُونَ بِها أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ » .